پایان نامه رشته گرافیک با موضوع بررسی ویژگی‌های گرافیکی خط در کتیبه مسجد جامع اصفهان

سایت تخصصی هفت برگ بهترین مرجع پایان نامه ، آموزش و ارائه دهنده مقالات تخصصی

بررسی ویژگی های گرافیکی خط در کتیبه های مسجد جامع اصفهان ( پایان نامه)

قیمت محصول 69000 تومان

آسان خرید کنید

تضمین کیفیت فایل

پشتیبانی 24 ساعته

69000 تومان – خرید

0 خرید

۰دیدگاه

خط در کتیبه

رتبه دادن به محصول

جزییات محصول

خط در کتیبه به عنوان یک پدیده‌ی بزرگ و انسانی و زندگی ساز و یکی از عظیم‌ترین و ارزنده‌ترین ابداعات بشر، همواره دارای ارزش و اهمیتی غیر قابل وصف بوده و وجود آن به مثابه یک عنصر هنری، در گستره‌ی فرهنگ ملت‌ها شناخته و پذیرفته شده است. در این میان خط کوفی پس از ظهور و گسترش اسلام به صورت ابتدایی و صرفاً به منظور کتابت به صورت کتیبه توسط اعراب کاربرد داشت. اما به مرور زمان این خط نیز ضمن حفظ جنبه‌های کتابتی ، کم کم یکی از عناصر عمده‌ی تزئینی شد. برای آنکه فضای هنری مسجد را در ارتباط با خط و زیبایی‌شناسی بررسی شود می‌بایست به عملکرد برخی زمینه‌های دیگر تجسمی مرتبط با معماری، مانند کاشیکاری، نقوش هندسی، نسبت‌های طلایی و برخی عناصرشکلی و مفهومی پرداخته شود.

کتیبه:

اسم و واژه‌ای عربی است که به مفهوم سنگ نبشته، کتابه، نوشته خطی، اهدائیه، تقدیم نامه، نوشته‌ای بر بدنه کوه یا تخته سنگ آمده است. این کلمه حتی در معنی لشکر، گروه ، اسبان و اجتماع اسب داران نیز بکار رفته است. بعضی می‌گویند این واژه صورت دگرگون شده‌ی کتابه است. کتابه در کاربرد اسم خاص به قلعه‌های خیبر اطلاق می‌شود. کتیبه را در اصطلاح معماری به نوشته‌ای اطلاق می‌شود که در حاشیه‌ی دور سردر عمارت‌ها، دیوار مساجد، مقبره‌ها، بیرق، جامه خانه کعبه، پوشش تکیه‌ها و اماکن متبرکه نگارش می‌یابد و یا حتی بر سنگ‌ها و بدنه‌ی کوه‌ها و حتی مصالح دیگر از جمله آجر، چوب، کاشی وگچ حجاری شده باشد.

انواع کتیبه‌ها:

کتیبه کاربردها و انواع دیگری نیز دارد. در هنر نسخه آرایی کتیبه شکل مستطیل گونه‌ای است که گاه در دو سوی آن نیم دایره‌ها و ربع دوایر کوچک  کشیده باشند. مذهبان از کتیبه‌ها در سرسوره‌ها، برای قرآن‌ها، و سر فصل‌ها، جهت دواوین اشعار و دیگر مکتوبات استفاده می‌کردند. جلد سازان نیز در چهار طرف حواشی جلد، نزدیک به لبه‌ها از آن بهره می‌بردند. این گونه کتیبه‌ها گاهی مستطیلی مذهب و مرصع است. و گاهی مستطیلی است که دو سوی آن یا اطراف همه اضلاع به صورت مدور و نیم دایره طراحی شده‌اند ک به آن کتیبه قلمدانی می‌گویند. کتیبه‌های بسیار ظریف و باریک مذهب و مصرع آغاز سرفصل‌ها به نام کتیبه بازوبندی معروف هستند.

کتیبه و دیگر آرایه‌ها:

در نسخه آرایی بیشتر کتیبه‌ها را در قسمت پایین سرلوح تقسیم می‌کنند، به صورتی که قسمت‌های پایین سرلوح با بخش فوقانی کتیبه به یکدیگر متصل گردد. شکل مرکب از کتیبه و سرلوح را به اصطلاح سرلوح کتیبه‌دار می‌نامند. این گونه متن کتیبه‌ها با انواع خطوط متداول به صورت عناوین و سرفصل‌هایی نگارش می‌گردد که در تحریر آنها از رنگ‌های طلایی، شنگرفت، و سفیدآب و غیره استفاده می‌نمایند و هرکدام از این کتیبه‌ها با تلفیق هنرهای دیگر ازجمله تذهیب، تشعیر، ترصیع، سرلوح، خوشنویسی و جز آن، تبدیل به تابلوهای نفیس و چشم نواز می‌شوند.

کتیبه و انتقال اطلاعات:

کتیبه‌ها درذخیره سازی اطلاعات و انتقال افکار، اندیشه‌ها و تمدن بشری از نسل‌های گذشته به نسل حاضر نقش بسزایی را داشته‌اند. این که چرا بشر برای ثبت اطلاعات و وقایع از سنگ استفاده‌های زیادی کرده، دلایل متعددی دارد که اهم آنها را می‌توان در موارد ذیل برشمرد :

الف) این ماده نوشتاری به صورت فراوان و ارزان در طبیعت در دسترس همگان موجود بوده است.

ب) آماده سازی آن برای نگارش، گاهی با حداقل دستکاری بشر و گاهی هم بدون آن به صورت لوحه‌های صاف و مسطح طبیعی میسر بود.

ج) امتیاز فساد ناپذیری نسبی، ماندگاری اطلاعات ثبت شده را تضمین می‌کرد.

کتیبه و کتیبه نگاری در اسلام:

کتیبه نگاری در صدر اسلام به منظور هویت بخشی دینی، تاریخی، فرهنگی و هنری همواره مدنظر هنرمندان مسلمان بوده است. ایشان در بناهای یادبود ، مقبره‌ها و مساجد، مدارس علمیه، بقعه‌ها، عمارات باشکوه، ستون‌ها و جاهای مناسب دیگر آثاری ارزشمند از خوشنویسی و تیبه نگاری به اشکال عمودی یا افقی از خود به یادگار گذاشته‌اند. تجزیه و تحلیل این آثار از منظرهای  گوناگون هنری و موضوعی می‌تواند دریچه‌هایی فراسوی تاریخ، تمدن و فرهنگ اسلامی بردیدگان پژوهندگان معاصر بگشاید.  دو عامل مهم موجب رشد و ترقی خوشنویسی زیر سایه اسلام شد. یکی کتابت آیات در درون و بیرون بناهای اسلامی و دیگری آنکه نسخ خطی عربی و فارسی با  تحول در سبک نگارش اشکال و اعجام آنها در سیرایام باعث شد که خوشنویسی این زبان‌ها خود جزء لاینفک تزئینی آنان گردد.

کتیبه و کتیبه نگاری در اسلام

کتیبه‌نگاران مشهور ایرانی و سایر کشورهای اسلامی در سده‌های گذشته:

  1. ارغون بن عبدالله کاملی ، قرن 8 ق. که از آثار او کتیبه‌ی دو مدرسه در بغداد به قلم ریحان است.
  2. مبارک شاه بن قطب تبریزی ، قرن 7 ق.
  3. احمد بن سهروردی ، قرن 8 ق. که کتیبه‌هایی به قلم ثلث در بغداد نگاشته است.
  4. عبدالله صیرفی ، قرن 8 ق. کتیبه عمارت استاد و شاگرد را در تبریز تحریر نموده است.
  5. بایسنقر میرزا (799-837 ق). کتیبه پیش طاق مسجد گوهر شاد در مشهد به قلم ثلث از آثار ممتاز اوست .
  6. کمال الدین حسین حافظ هروی قرن 10 ق. که کتیبه سه دانگ ثلث در مسجد جامع اصفهان کار ایشان است.
  7. علی رضا عباسی تبریزی متوفی 1038 ق. که از آثار اوست . کتیبه های سردر عالی قاپوی قزوین ، سردر ورودی مسجد شاه اصفهان

کاربردهای تزئینی خوشنویسی:

خوشنویسی تزئینی پربارترین سرچشمه‌ی عناصر تزئینی معماری در ایران از نظر کیفیت و کمیت و تنوع نقش مایه‌هاست . گرچه این هنر تاریخچه خود را دارد و جایگاه آن در هنرهای تزئینی ایران برجسته است. در آذین‌های معماری مفهوم و معنای خاصی دارد. کاربرد آن به خصوص در بناهای مذهبی است. حضور آن در این گونه بناها، با چنان جسارت ، هنرمندی و ظرافت همراه است که در معماری اسلامی ایران بدون آن نزار و بی‌برکت و غیر قبل درک می‌گردید. در تمامی بناهای مذهبی و غیر مذهبی خوشنویسی بصورت آذین روکار و توکار، افریز گنبدها، نمای زیر طاق‌ها بکار آمده است.  منبع پایان‌ناپذیر هنر خوشنویسی پیوسته حتی برای کارشناسان انواع هنرهای ایرانی هزاران شگفتی آفریده است. همچنین تمامی مصالح ساختمانی که از توان تزئینی برخوردار بوده‌اند به شکلی در تهیه‌ی کتیبه‌های مختلف به کار رفته‌اند.

خطوط پیش از کوفی:

  1. آرامی
  2. مسند یا حمیری
  3. سریانی
  4. نبطی

از سایت هفت برگ  پایان نامه بررسی نقوش هنری ایل قشقایی جهت کاربرد در هنر امروزی و بررسی عناصر بصری در پوشش زنان هرمزگان با تمرکز بر روی برقع ها برای دانشجویان رشته گرافیک قابل دسترس است.

انواع خط کوفی:

  1. کوفی ساده
  2. کوفی تزیینی
  3. کوفی بنایی
  4. انواع خط کوفی

کتیبه خط کوفی ساده گنبد نظام الملک:

بررسی تاریخی خوشنویسی در مسجد جامع اصفهان را از قدیمی‌ترین قسمت آن شروع می‌کنیم. در گنبد نظام الملک کتیبه خط کوفی ساده بصورت باند افقی به پهنای تقریباً یک متر به صورت نواری سرتاسر قسمت پایینی گنبد را در برگرفته است. از آنجا که این خط در ارتفاع بالا واقع شده بلافاصله دیده نمی‌شود و جلوه‌ی تزئینی آن به خوبی به چشم نمی‌آید.

کتیبه خط کوفی ساده بر گنبد شمالی (تاج الملک):

در گنبد تاج الملک کتیبه خط کوفی ساده دور تادور زیر گنبد را در برگرفته است. این شیوه خط کوفی و طراحی حروف که در دوره سلجوقی متداول بوده در اینجا نیز فقط با آجر درباندی به پهنای حدوداً یک متر اجرا شده است. متن این کتیبه با بسم الله شروع می‌شود و با آیه 54 سوره اعراف قرآن کریم ادامه می‌یابد و در پایان آیه، متن تاریخی 481 هجری را نشان می‌دهد. در قسمت ورودی اصلی به داخل گنبد در قسمت حاشیه هلال، خط کوفی ساده تنها با آجر بصورت برجسته اجرا نشده است. این خط کوفی ساده که دورتادور سطح هلال طاق ورودی می‌چرخد آن را به سه قسمت تقسیم می‌کند. در وسط تنها فرم‌های هندسی آجری بصورت هم سطح قرار دارند و در فضاهای جانبی قوس حروف کوفی برجسته چیده شده‌اند.

کتیبه خط ثلث کاشیکاری با ارزش تاریخی ایوان شرقی:

این کتیبه خط ثلث به رنگ سفید بر زمینه آبی لاجوردی بر کاشی خشت نوشته شده است. و همان عملکردی را دارد که کتیبه‌های ثلث ایوان‌های غربی و جنوبی دارند. پهنای کتیبه حدود یک متر می‌باشد. که در ارتفاع 75/8 متر از سطح زمین قرار گرفته و در سرتاسر ایوان بر روی دیوار جنوبی، شرقی و شمالی نوشته شده و فضای ایوان را به دو قسمت متمایز تقسیم کرده است. کیفیت خط ثلث در اینجا بسیار خوب و از ظرافت بالای خوشنویسی و ترکیب‌بندی هماهنگ حروف، برخوردار است. حروف و کلمات خط ثلث، در قسمت مدورها، با نظم و وزنی سنجیده در هم تنیده شده، تا بافت شکلی فشرده‌ای را ایجاد کنند.

کتیبه خط کوفی بنایی بر حاشیه دیوار معبر جنوب شرقی:

بر روی حاشیه دیوار سمت راست و چپ معبر جنوب شرقی این ایوان، کتیبه خط کوفی بنایی را که مشتمل بر سوره‌های محمد، اخلاص و آیه الکرسی (سوره بقره ، آیه 255 تا 257) می‌باشد. به ضخامت آجر بصورت نقش برجسته طراحی و گچ بری نموده و با ترکیبی یکنواخت سطح دیوار را کادر بندی کرده، تا هماهنگی شکلی را با نقش مایه‌های خطی و هندسی وتزئینی که در تمام فاصله‌های آجر چینی موجود است به وجود آورد.

کتیبه خط ثلث شامل نام خلفای راشدین:

این کتیبه کاشیکاری با خط ثلث به رنگ سفید بر زمینه کاشی خشت آبی لاجوردی نقش بسته است. کتیبه حاوی نوشته‌ای است که در بین تمام خط نوشته‌های مساجد ایران نادر است. زیرا علاوه بر نام مبارک حضرت علی علیه السلام، اسامی خلفای راشدین ابوبکر، عمر و عثمان را در بردارد. کتیبه ثلث مذکور بصورت افقی بین طبقه اول و همکف، سرتاسر ایوان را طی کرده است، کرسی خط براساس دو سطر تنظیم گردیده و با کشش برخی از حروف مانند یاء معکوس، سطربندی و ترکیب نوشته انجام شده است. متن کتیبه علاوه بر ارزش‌های تاریخی، دارای ارزش مذهبی هم می‌باشد و در پایان نام خوشنویس «علی المولوی» نوشته شده و تاریخ ساخت آن نیز 1139 هجری قید گردیده است. کیفیت خطاطی و طراحی حروف در این کتیبه خوب و در زمینه نوشته هیچگونه تزئینی اضافه نشده است.

کتیبه الواح خط ثلث و نستعلیق:

این کتیبه در قسمت فوقانی طبقه دوم قرار گرفته است. روش کاشیکاری در این کتیبه بصورت کاشی خشت هفت رنگ است که پالت رنگی آن مشتمل بر رنگ‌های آبی فیروزه، آبی لاجوردی، سبز روشن، زرد،  قرمز بادمجانی و سفید و سیاه است. داخل الواح کشیده به خط ثلث سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی و الواح کوچک چهارگوشه، نام خلفای راشدین را در بر دارد که به خط نستعلیق سفید بر زمینه کاشی خشت قهوه‌ای رنگ مشاهده می‌شود. نوشته داخل الواح ستایش پروردگار و پیامبر و خلفا می‌باشد و در داخل یکی از نیم لوح‌ها، در قسمت کتیبه شرقی، نام خوشنویس مهر علی المولوی و تاریخ 1139 هجری دیده می‌شود. در قسمت‌های خارجی الواح، نقوش گیاهی ختایی و عناصر اسلیمی وجود دارد که تمام فضای زمینه را در سرتاسر باند افقی فوقانی شرقی و غربی پر کرده است.

کتیبه الواح خط ثلث و نستعلیق

نتیجه‌گیری:

خوشنویسی و طراحی حروف و نقش و عملکرد آن در معماری اسلامی ایران، جایگاه ویژه‌ای دارد و مسجدجامع اصفهان به عنوان مهم‌ترین موزه  هنرهای مختلف اسلامی ایران، بهترین معرف هنر آفرنی هنرمندان شایسته و مومن ایرانی در عالم زیبایی شناسی خط می‌باشد.  پژوهش‌های مکتوب آندره گدار در رابطه با نوشته‌های خطی مسجد جامع وقرائت کتیبه‌ها توط مرحوم لطف الله هنرفر که قبل از سال 1350 شمسی به دقت انجام شده تحت عناوین (آثار ایران) و (گنجینه آثار تاریخی اصفهان) به چاپ رسیده است. این دو اثر ارزشمند مهم‌ترین منابع مورد استفاده و استناد اینجانب قرار گرفته‌اند.

قالب فایل : ورد قابل ادیت (تعداد صفحه : 76) با حجم (12.8 MB)

فهرست مطالب
فصل اول
مقدمه
کتیبه
انواع کتیبه ها
کتیبه و دیگر آرایه ها
کتیبه و انتقال اطلاعات
قدمت و پیشینه
کتیبه و کتیبه نگاری در اسلام
جنبه های معنوی وهنری رنگ در کتیبه ها
کتیبه نگاران مشهور ایرانی و سایر کشورهای اسلامی در سده های گذشته
کتیبه نویسان معاصر ایرانی و سایر کشورهای اسلامی
فصل دوم
کاربردهای تزئینی خوشنویسی
گذشته ی خط عربی
خطوط پیش از کوفی
آرامی
مسند یا حمیری
سریانی
نبطی
کوفی ساده
کوفی تزئینی
کوفی مشجر
کوفی مورق (برگ دار)
کوفی فرهر (گل دار)
کوفی مظفر (ناخنی)
کوفی موشح (معقد) یا گره دار
کوفی معشق (پیچیده)
کوفی مدور
کوفی مشبک
کوفی بنایی (معقلی)
پیدایش خط نسخ
خط کوفی و نسخ
نستعلیق
فصل سوم
تاریخ و تحول مسجد جامع اصفهان
آتش سوزی مسجد جامع
ایوان جنوبی
کتیبه خط کوفی ساده گنبد نظام الملک
محراب اصلی گنبد نظام الملک
سه ترکیب خط کوفی بنایی (معقلی) بر کادر مربع گچی داخل گنبد نظام الملک
شیوه های مختلف خط در ایوان جنوبی
نوشته های خط کوفی، ثلث و نستعلیق
ایوان غربی (معروف به ایوان استاد یا ایوان گلدسته)
خطوط ایوان غربی
شبستان اولجاتیو (بیت الشتاء) و در ورودی آن
شیوه های مختلف خطاطی محراب (اولجاتیو)
ایوان شمالی (ایوان درویش) و گنبد تاج الملک
کتیبه خط کوفی ساده بر گنبد شمالی (تاج الملک)
شاه نشین درویش (طاق درویش)
ایوان شرقی (ایوان شاگرد)
انواع مختلف خط در ایوان شرقی و مدرسه
خط کوفی ساده داخل ایوان شرقی
خط کوفی معقلی (بنایی) و طراحی حروف قوس (هلال) بزرگ ایوان شرقی
خطوط ثلث ایوان شرقی
خط ثلث ساده با گچ
کتیبه خط ثلث کاشیکاری با ارزش تاریخی ایوان شرقی
محراب ایوان شرقی و خط ثلث مرمرین
کتیبه خط کوفی بنایی بر حاشیه دیوار معبر جنوب شرقی
مهره های گچی خطاطی و تزئینی
قسمت مدرسه در جبهه شرقی
خط ثلث کتیبه هلال بزرگ ایوان مدرسه (صفه عمر)
کتیبه خط ثلث شامل نام خلفای راشدین
کتیبه الواح خط ثلث و نستعلیق
خط کوفی بنایی و طراحی حروف طاق قوسی صفه عمر
کوفی بنایی دیوار جنوبی ایوان مدرسه (صفه عمر)
خط کوفی بنایی (معقلی) در قوس هلالی مابین صفه و شبستان شمالی مدرسه
محراب مدرسه
نتیجه گیری
منابع
گزارش کار عملی
چکیده لاتین

 

69000 تومان – خرید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شبکه های اجتماعی

لینک های مفید

جواز های ما

تعداد کاربران 269 عدد
تعداد محصولات 1130 عدد
تعداد نوشته ها 7 عدد